Dunajec 3 Regiony
Łącko - Szczawnica - Leśnica

Sady Jana Zamoyskiego znajdujące się w Starej Lubowli, przez niemal sto lat świadczą o ziemiańskiej wizji, komunistycznej konfiskacie i współczesnej rewitalizacji.

Początki: zakup dóbr i wizja hrabiego

Historia sadów w Starej Lubowli wiąże się z postacią Jana Zamoyskiego, najmłodszego syna polskiego hrabiego Andrzeja Przemysława Zamoyskiego. Możliwość założenia sadów owocowych pojawiła się dzięki zakupowi zamku i okolicznych ziem przez ojca Jana w 1882 roku od miasta Stara Lubowla. W roku 1926 Jan przejął dobra lubowlańskie, stając się ich formalnym właścicielem i inicjatorem ambitnych planów gospodarczych.

Jan Zamoyski reprezentował nowoczesne podejście do zarządzania majątkiem ziemskim, wprowadzając postępowe metody uprawy dostosowane do lokalnych warunków.

Zakładanie sadów w latach 1929–1932

W latach 1929–1932 z inicjatywy hrabiego rozpoczęto systematyczne zakładanie sadów na wschodnim zboczu wzgórza zamkowego, bezpośrednio pod murami twierdzy. Kolejne nasadzenia prowadzono niżej, ponad miejscowością Podsadek. Dodatkowe drzewa posadzono także na wzgórzu sąsiadującym z zamkiem, na jego północno-zachodnim stoku w pobliżu kasztelu.

W sadach uprawiano różnorodne odmiany jabłoni, grusz, śliw i orzechów, dostosowane do warunków klimatycznych regionu. Najpiękniej położony sad znajdował się w pobliżu kasztelu, wybudowanego przez Juraja Feliksa Raisza, gdzie mieszkał Jan Zamoyski z rodziną. To właśnie w tym budynku mieści się obecnie siedziba dyrekcji zamku.

Jan Jerzyczki – polski ogrodnik na Spiszu

Kluczową postacią w historii sadów był Jan Jerzyczki (ur. 25.08.1887, zm. 26.02.1942) – polski ogrodnik, który sprawował pieczę nad uprawami owocowymi. Zachowane relacje wskazują, że to właśnie on był głównym sadownikiem i twórcą ogrodniczych założeń hrabiego Zamoyskiego.

W okresie, gdy w zamku mieszkała rodzina hrabiowska, Jerzyczki wraz z zespołem ogrodników dbał o zagony, warzywniki i szklarnie. Jego fachowa wiedza i doświadczenie stanowiły fundament sukcesu przedsięwzięcia. Jerzyczki pochowany jest na starym cmentarzu w Starej Ľubovni, pozostaje symbolicznym łącznikiem między polską tradycją ogrodniczą a słowacką ziemią.

Okres komunistyczny i degradacja

Po konfiskacie majątku przez komunistów w 1944 roku rozpoczął się proces stopniowej degradacji sadów. W latach 1949–1966 w budynku kasztelu funkcjonowała szkoła rolnicza, która zarządzała drzewostanem owocowym. W tym okresie sady były utrzymywane w relatywnie dobrym stanie, kontynuując tradycje pielęgnacyjne.

Po opuszczeniu terenu przez szkołę zaniechano systematycznej troski o drzewa. Uprawy na wzgórzu zamkowym oraz ponad Podsadkiem zostały całkowicie zlikwidowane na początku lat 90. XX wieku. Sad położony w pobliżu kasztelu na przełomie wieków znajdował się w szczątkowym stanie stanowiąc smutne świadectwo zaniedbanej spuścizny.

Rewitalizacja od 2015 roku

Około roku 2015 z inicjatywy Urzędu Miasta Stara Lubowla podjęto działania mające na celu odtworzenie dawnego sadu położonego naprzeciwko zamku. Program obejmował pielęgnację istniejących drzew oraz nasadzenia nowych egzemplarzy. Działania te świadomie nawiązywały do pierwotnej idei Jana Zamoyskiego i jego wizji nowoczesnego sadownictwa.

Współczesna rewitalizacja ma nie tylko charakter gospodarczy, ale również kulturowy i edukacyjny. Przywraca fragment historycznego krajobrazu Starej Lubowli i upamiętnia pionierską rolę sadów Zamoyskiego jako początku nowoczesnego sadownictwa na Spiszu.